Posts tonen met het label Corvey. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Corvey. Alle posts tonen

07 november, 2026

370 - Onbekende Trio-uitgaven

Ik heb mij op dit blog al vaker verwonderd over het fenomeen dat langgezochte uitgaven zich spontaan beginnen te melden op het moment dat je er aandacht aan geeft. Dat gebeurde dit keer ook met uitgaven van drukkerij Trio, uit de reeks "Van Trio aan zijn zakenvrienden". In mijn vorige blog schreef ik uitgebreider over het ontstaan van het bedrijf zelf en de achtergronden van de reeks. In het bijzonder benoemde ik de onvolledigheid van bestaande lijsten met Trio-relatiegeschenken, zodat niet bekend is hoeveel uitgaven er eigenlijk verschenen zijn. Bovendien is de variëteit van uitgaven zeer groot: kleine boekjes, vouwbladen, kaarten, een enkele poster, boekenleggers, vloeipapier... er is geen sprake van enige herkenbaarheid in vorm. Het is de vraag of je eigenlijk wel van een reeks mag spreken, misschien is het meer een titel voor een type uitgaven in plaats van een reeks. Bij een reeks denk ik toch meer aan een serie samenhangende of verwante uitgaven. Zoals de relatiegeschenken van Corvey waar ik eerder over schreef: een vast ritme, een min of meer vaste verschijningsvorm en een bedoelde samenhang. Hier is het enige dat een grote verscheidenheid aan uitgaven bindt de vermelding "van Trio aan zijn zakenvrienden", dat maakt zichtbaar dat een uitgave bedoeld is als relatiegeschenk en dus onderdeel van hetzelfde initiatief. 

Ik had mijn vorige blog al een tijdje op de planning staan en uiteindelijk geschreven en gepubliceerd. Wie schetst mijn verbazing toen het nog maar net online stond en ik ineens twee boekenleggers van drukkerij Trio te koop zag aangeboden. Ik had nog maar net beweerd dat het wel eens lastig zou kunnen zijn om zo'n boekenlegger te vinden, of ze kwamen op een presenteerblaadje naar mij toe. Hier had ik natuurlijk geen seconde bedenktijd voor nodig en ik heb beide direct gekocht.

Wat ik steevast doe als ik iets koop, is vragen of de betrokkene nog meer van dat soort uitgaven heeft liggen. Gelukkig deed ik dat ook dit keer, want de verkoper van de boekenlegger had nog wat meer spullen van drukkerij Trio: nog een derde boekenlegger en een paar nieuwjaarsgeschenken. Het bleek dat de vader van de verkoper bij Trio had gewerkt en zo waren deze spullen in het bezit van de verkoper gekomen.

Zonder enige aarzeling kocht ik alles wat de verkoper had en gespannen wachtte ik op wat het mij zou brengen. Toen het pakje eindelijk binnen was, bleek dat ik de bibliografie van Trio-uitgaven weer een stukje zou kunnen uitbreiden. En: niets van wat ik toegezonden kreeg had ik al, dus alles was een aanvulling op mijn eigen collectie.

Drie boekenleggers

Ik wist via de Wikipedialijst al van het bestaan van twee boekenleggers en uit mijn speurtocht in oude afleveringen van grafische vakbladen concludeerde ik al dat het er meer moesten zijn. In het pakje dat ik ontving zaten er drie:

  • een boekenlegger met een Chinese spreuk, zonder vermelding van jaartal. De tekst van de spreuk is "Men raakt nimmer verzadigd van het lezen en herlezen van oude boeken". De afbeelding is afkomstig uit de de collectie van Robert van Gulik.
    Deze boekenlegger had mij eerder nog op het verkeerde been gezet: in één van de bibliotheken die ik raadpleegde vond ik de vermelding dat het boek De boekillustratie in het Ming-tijdperk, een kostbare bibliofiele uitgave van de Nederlandsche Vereeniging voor Druk- en Boekkunst, deze boekenlegger bevatte, met dus de tekst "Van Trio aan zijn zakenvrienden". Betekende dat dan dat deze boekuitgave onderdeel was van de reeks Trio-uitgaven? Of was die boekenlegger daar toevallig ingekomen? Nu begrijp ik dat de boekenlegger met deze Chinese spreuk uit de collectie van Van Gulik prima in dit boek past  dat ook door van Gulik is gemaakt, en ook gedrukt is op de persen van drukkerij Trio. Beide stammen uit het jaar 1955 (althans, de Wikipedia pagina geeft aan dat de boekenlegger uit 1955 komt zonder dat ik weet waar dit op gebaseerd is). Het zou best ook kunnen zijn dat de boekenlegger standaard werd meegegeven met alle exemplaren van de bibliofiele uitgave (dat waren er slechts 500) naast dat het apart aan de zakenvrienden van Trio is toegezonden.
  • een boekenlegger met de spreuk "Wat aan 's mensen geest ontspruit draagt het papier den mensen uit". De boekenlegger is voorzien van een houtgravure van Pam Rueter, die aan meerdere Trio-uitgaven medewerking heeft verleend. Ook deze bevat geen datum, maar is volgens Wikipedia eveneens gepubliceerd in 1955. 
  • een boekenlegger met een afbeelding van een verentableau van/door Heleen Kerdijk-Eskens, voorzien van de tekst "Het was een verderlicht uur...". Van deze boekenlegger heb ik nergens online of in catalogi een vermelding gevonden, toch vermeldt het duidelijk "Van Trio aan zijn zakenvrienden". Daarmee hoort het onmiskenbaar in de reeks en is hiermee een aanvulling op de Trio-bibliografie gevonden. Ook deze boekenlegger heeft geen jaartal. Heleen Kerdijk-Eskens draagt de naam van de oud-directeuren van Trio, Arnold Kerdijk (1846-1905) en zijn zoon Frits Kerdijk (1879-1972). Deze laatste heeft vele uitgaven in de reeks Trio-relatiegeschenken op zijn naam staan. Heleen Kerdijk-Eskens heeft diverse vertalingen uit het Engels en Duits op haar naam staan, en werd eerder aangeduid als Heleen Eskens. Zou zij de echtgenote van Frits Kerdijk zijn geweest? Zij heeft in elk geval ook meegewerkt aan een later Trio-relatiegeschenk (Vrienden doen een boekje open, uit 1975) en nu dus ook aan deze boekenlegger. Gelet op de wijziging van haar naamsvermelding van Heleen Eskens naar Heleen Kerdijk-Eskens in de laten jaren '6o of begin jaren '70, ben ik geneigd te denken dat deze boekenlegger ook uit de jaren '70 afkomstig is.

Eén bekende publicatie

Naast de boekenleggers was er één uitgave die ik van naam al kende. Ik wist dat er in 1953 door Trio een afbeelding van de Grote Toren van Den Haag was verspreid, namelijk een reproductie van een tekening van Jacob Elias La Fargue (1735-ca 1780). Hoe die er uit zou zien wist ik niet, was het een losse prent, of een kaart, en hoe groot zou het zijn?

Deze uitgave heb ik nu voor mij liggen en blijkt een kleurenafbeelding op A4-formaat te zijn, bevestigd in een kartonnen omslag met daarop een tekst over deze afbeelding: 

Geknot en gehavend staat de Grote Toren sedert twee jaar tot onze beschaming in het hart van de Residentie. Wie wil nog opzien tot die onthoofde romp, langs welks flanken bovendien steigers en schuttingen het treurende lichaam verder ontluisteren. Echter: een nieuwe spits zal in de loop van het weldra intredende jaar dit stadsmiddelpunt wederom tot een echte toren maken, waarover vreugde ons hart vervult. Onze liefde voor de toren, aan welks voet wij gevestigd zijn, herleeft en is de aanleiding, dat Trio aan zijn zakenvrienden hierbij een prent van Oud-'s-Gravenhage aanbiedt, waarop de Grote Toren in zijn 16e-eeuwse vorm door de bomen ziet.

Wat wilde het geval? De Haagse Toren stamt uit 1425, als één van de twee volledige zeskantige torens die Nederland rijk is. Eind 19e eeuw werd de toren voorzien van een gietijzeren, neogotische spits. Die spits bleek echter na verloop van tijd veel te zwaar te zijn voor de toren en die moest dus verwijderd worden. Begin jaren '50 is de vervanging gestart en deze werd rond 1955 afgerond. Dat is de situatie waar de tekst naar verwijst. En dat drukkerij Trio aan de voet van de toren gevestigd is klopt wel zo ongeveer: van de deur van het toenmalige pand naar de toren is de afstand 160 meter.

Ik heb de uitgave in mint-conditie gekregen. De prent is fraai en ik vermoed dat het best weleens gebeurd kan zijn dat deze is losgehaald uit de omslag en vervolgens in een aparte omlijsting aan de wand is gehangen. Het zal deze specifieke Trio-uitgave behoorlijk schaars hebben gemaakt.

Vier onbekende uitgaven

Een grote verrassing vormden de vier overige werkjes die ik had gekocht. 

Allereerst was er een uitgave ter gelegenheid van de jaarwisseling 1955-1956 die nergens wordt vermeld en daarom volledig onbekend is. Het zijn twee reproducties van Chinese nieuwjaarsprenten. Volgens de toelichting zijn dit volksprenten die in China al eeuwenlang op de twee vleugels van de voordeur worden geplakt; het zijn dus altijd setjes. Ook deze prenten zijn afkomstig uit de collectie van Robert van Gulik, met wie de drukkerij kennelijk een hartelijke relatie onderhield. Dit is de derde  Trio-uitgave uit 1955 waar hij aan meewerkte. Op de voorzijde staat de Chinese tekst "San-ho kung-szu chin-tseng", dat kennelijk een vertaling is van "Eerbiedig aangeboden door Trio" (of letterlijk: Drie vereend / handelsonderneming / eerbiedig aangeboden). Leuk gevonden door Trio op deze manier (op de prenten staan ook trio's die de wensen lang leven, hoog ambt en geluk uitbeelden). Ook deze uitgave is in mint-conditie. Strikt genomen wordt nergens vermeld "voor zijn zakenvrienden", maar ik beschouw deze toch als onderdeel van de reeks en daarmee is er wederom een aanvulling op de bibliografie.

Een tweede reproductie wordt wel duidelijk aangeduid als uitgave voor zakenvrienden. Het is weer een kaart, in kleiner formaat dit keer, die nog in de mooie bijpassende envelop zit. Het is een afbeelding van een "Perzische corrector aan het werk bij kaarslicht", gemaakt in 1865 door Mahmoud-ol-charif. Deze specifieke prent was onderdeel van de tentoonstelling van Perzische miniaturen uit de collectie van de Sjah van Perzië, die in 1957 in het Gemeentemuseum van Den Haag te zien was. Hoewel deze uitgave geen jaartal bevat, ligt het voor de hand dat het in 1957 of 1958 is verschenen. 

De derde reproductie is wederom een mooie Haagse prent, in dit geval een afbeelding van het Korte Voorhout, getekend door Lodewijk Johannes Kleijn in het midden van de 19e eeuw. De prent is afkomstig uit een boek dat Drukkerij Trio zelf produceerde, namelijk Den Haag in pen en penseel van C.H. Slechte uit 1977. Dit is een wat meer klassieke nieuwjaarswens op A4-formaat. De tekst is simpelweg "Met onze beste wensen voor prettige kerstdagen en een voorspoedig 1978", gedateerd december 1977. Geen vermelding van de zakenvrienden van Trio. De verschijning is dan ook twee jaar later dan de laatst bekende echte uitgave "aan zijn zakenvrienden", namelijk het eerder genoemde boekje Vrienden doen een boekje open van Heleen Kerdijk-Eskens uit 1975. Desondanks heb ik deze ook toegevoegd aan de lijst met Trio-uitgaven op Wikipedia. Het is een randgeval, maar wel een echt fraaie Trio-uitgave in lijn met eerdere nieuwjaarswensen. Het leek mij logisch het wel aan de reeks toe te voegen.

De vierde onbekende uitgave is vierkante gevouwen kaart met een afbeelding van de Ridderzaal in Den Haag. Op de achterzijde staat dat dit een tekening met droge penseel is van Babs Ammerlaan (1931-2023) en dat het een uitgave van Drukkerij Trio is. Verder staat er een klein logo op; "Voor het kind", met een hartje. Mijn inschatting is dat dit niet een nieuwjaarswens of  uitgave voor de zakenvrienden is, maar een ansichtkaart die bij Drukkerij Trio is gedrukt voor de Stichting voor het Kind. Een snelle zoekslag op het web leert mij dat er in de jaren '50 en '60 meerdere van dit soort kaarten werden verkocht voor deze Stichting. In de collectie van het Rijksmuseum is een vergelijkbare kaart opgenomen met een gravure van Thijs Mauve (die in 1940 ook een houtgravure leverde voor een vroege uitgaven van Trio aan zijn zakenvrienden met een gedicht van Aart van der Leeuw). Ook die kaart is gemaakt door drukkerij Trio ten behoeve van de Stichting voor het Kind. Ik voeg deze kaart wel toe aan mijn Trio-collectie, maar beschouw het niet als onderdeel van de reeks en voeg het niet toe aan de Wikipedia-lijst.

Al met al leverde het aanbod van een boekenlegger een paar prachtige vondsten op en een enorme verrijking van mijn collectie. Ik ben opgetogen dat ik een paar onbekende uitgaven heb gevonden, en dan ook nog in zo'n prachtige staat. Inmiddels is het aantal Trio-uitgaven voor zakenvrienden dat ik bezit de 70 gepasseerd. Op welk getal ik zou moeten eindigen is nog steeds onbekend, maar ik hoop nog een paar keer zo'n mooie vondst als deze keer te kunnen doen.

28 september, 2026

369 - Van Trio aan zijn zakenvrienden

Eerder schreef ik op dit blog al verschillende keren over mijn fascinatie voor efemeer drukwerk: uitgaven voor tijdelijk gebruik die niet meteen de intentie hebben om lang bewaard te blijven maar desondanks vaak verrassend fraai verzorgd zijn. Het zijn uitgaven die zich bewegen op het snijvlak van boekgeschiedenis, typografie en verzamelen. De link hierboven verwijst naar mijn stukje over mijn collectie nieuwjaarsuitgaven van Stichting de Roos. Wat voor mij ook een mooi voorbeeld is zijn de uitgaven van papierfabrikant Corvey, waarover ik door de jaren heen uitgebreid heb geschreven en waarvan ik nog steeds de laatste paar exemplaren probeer te vinden. Deze uitgaven verschenen onder de titel Het model voor de uitgever met als geestelijk vader Johan van Eikeren. 

Wat mij bij het verzamelen ook bezighoudt, is het reconstrueren van de reeks. Welke uitgaven zijn er precies verschenen? In welke volgorde? En hoe compleet is een bibliografie eigenlijk? Er is altijd de kans dat je verrassingen vindt, die ook tot een reeks behoren maar die nog niet eerder bekend waren. Of uitgaven die niet per se tot de reeks behoren, maar er zodanig mee verwant zijn dat je ze toch toevoegt. Zie bijvoorbeeld mijn stukje over de serie Literaire Juweeltjes waar ik verschillende 'randuitgaven' beschrijf.

Wie wel eens geprobeerd heeft een verzameling compleet te krijgen, weet dat het antwoord op de vraag hoe compleet de bibliografie is, meestal luidt: minder compleet dan je denkt. En vervolgens is er altijd discussie over mogelijk: wel toevoegen aan de collectie of toch maar niet. En waar ligt de grens? Overigens weet elke verzamelaar dat het antwoord altijd is: wel toevoegen aan de collectie. Er is geen grens.

Naast de Corvey-uitgaven is er inmiddels nog een andere reeks met efemere uitgaven die mij al langer bezighoudt: de uitgaven van Drukkerij Trio, verschenen onder de reeksnaam Van Trio aan zijn zakenvrienden. Het zijn publicaties die in veel opzichten doen denken aan de Corvey-uitgaven. Ze waren bedoeld voor dezelfde bedrijfstak, werden niet commercieel verspreid maar als relatiegeschenk uitgegeven en zijn daardoor relatief onzichtbaar gebleven voor het grote publiek. Desondanks werden ze binnen die kring van die relaties - en al snel daarbuiten - een gewild verzamelobject. De Trio-uitgaven duiken tegenwoordig nog op in antiquariaten, op veilingen of in catalogi, maar niet altijd met voldoende context om direct duidelijk te maken of en waar zij precies in de reeks thuishoren. Gelukkig hebben de meeste een datum gekregen zodat enige ordening nog wel kan plaatsvinden. In 2018 schreef Perkamentus al een mooie blog met een historie van de drukkerij en een aantal van de uitgaven.

Dat deze uitgaven zoveel belangstelling trekken, hangt ook samen met de bijzondere geschiedenis van de drukkerij zelf. Trio werd in 1894 opgericht door drie Haagse typografen die - ontslagen na een staking - hun eigen bedrijf begonnen. In de decennia daarna groeide de onderneming uit tot een van de bekendste grafische bedrijven van Nederland. Daarbij viel Trio niet alleen op door de kwaliteit van het drukwerk, maar ook door haar bijzondere organisatievorm, waarbij werknemers mede deelden in de winst van het bedrijf. 
Over die bijzondere geschiedenis van de drukkerij werd in verschillende jubileumuitgaven aandacht besteed. Bij het 50-jarig bestaan verscheen het boek 50 jaar deelhebberschap, uiteraard ook weer "aan zijn zakenvrienden" als onderdeel van de reeks. Maar naast deze meer publieke uitgave verscheen er ook een kleine interne brochure die veel schaarser is: Korte geschiedenis van Drukkerij Trio 's-Gravenhage, 1898-1948. Dit kleine boekje is tamelijk onvindbaar en kent één vermelding in WorldCat. Het kent geen auteursnaam. Maar het begint zo, in twee hele lange zinnen:
In een ander geschriftje, dat wij tegelijkertijd met het onderhavige uitreiken, en dat tevens voor een ruime kring van zakenvrienden bestemd is, houden wij ons bezig met het bijzondere sociale aspect van onze zaak: met het stelsel van deelhebberschap, dat van de aanvang af de grondslag van onze zaak vormde. In het volgende stellen wij ons voor, in het kort de geschiedenis van onze vennootschap te schetsen, opdat allen, die er thans aan verbonden zijn, en enkele belangstellenden, een beeld van de ontwikkeling van onze zaak krijgen, dat - naar wij vertrouwen - hun liefde voor ons mooie bedrijf zal versterken en dat de leden van ons personeel met trots zal vervullen door het gevoel, deel uit te maken van een bedrijf, dat tot zo schone bloei kwam en dat voor een groot deel ons gezamenlijk bezit is.
Vervolgens komt de achtergrond van het bedrijf ter sprake, met de achtergrond van de staking. En dan: "Zo rijpte dan bij onze drie paria's het plan een eigen drukkerij op te richten." Vervolgens wordt ingegaan op de moeizame start en dan allerlei financiële gegevens. Het werkje sluit af met de trotse mededeling: "Rekent men bij de uitkering ook hetgeen aan arbeidsvennoten aan dividend uit hun uit winstaandeel verkregen aandelenbezit en hetgeen gepensionneerden sinds 1932 aan winstaandeel is uitbetaald, dan komen wij op een totaalbedrag van f 439.000, dat over de verlopen 49 jaar uit de winst aan de medewerkers is ten goede gekomen."

© afbeelding Perkamentus
Waarom zijn deze uitgaven van Drukkerij Trio nu zo interessant? Dat het een Haags bedrijf is, is wat mij betreft al een grote plus. Maar over deze drukkerij valt genoeg te vertellen. De drukkerij ontwikkelde zich in de twintigste eeuw tot een belangrijke speler binnen de Nederlandse grafische wereld. Trio was niet alleen een drukkerij, maar ook een plek waar ideeën over typografie, boekverzorging en grafische vormgeving samenkwamen. Bekende namen als A.A.M. Stols, S.H. de Roos, Jan van Krimpen en later Huib van Krimpen duiken voortdurend op zodra men de geschiedenis van de drukkunst in Nederland begint uit te pluizen. Typografen als Piet Zwart en Stefan Schlesinger waren aan de drukkerij verbonden. Tegen die achtergrond zijn de relatiegeschenken meer dan aardige drukwerkjes: zij vormen een tastbare weerslag van een drukkerij die zichzelf presenteerde als centrum van vakmanschap, typografie en boekcultuur. De uitgaven fungeerden tegelijk als cadeau, visitekaartje en staalkaart van grafisch kunnen.

Desondanks was er in het begin nog sprake van een relletje. Rond 1930 schreef Piet Zwart voor een relatiegeschenk een bijdrage met de titel Van oude tot nieuwe typografie. Na een overzicht van de historische stijlen definieert Zwart hierin een aantal belangrijke kenmerken van de nieuwe typografie: haar zakelijkheid, haar technische precisie, functionaliteit en asymmetrie. Volgens Zwart moet een letter ‘elementair’ zijn: "hoe oninteressanter de letter, hoe typografisch bruikbaarder". Daarnaast pleit hij voor het resoluut afschaffen van hoofdletters. De raad van bestuur van Drukkerij Trio moet geschrokken zijn van dit bevlogen manifest. De raad neemt al gas terug in het voorwoord ("Wij hebben niet de bedoeling […] propaganda te maken voor een bepaalde typografische opvatting"), maar kennelijk niet ver genoeg, want uiteindelijk besluit men dit relatiegeschenk helemaal niet uit te geven. Alleen de drukproef is bewaard gebleven, bij Museum Meermanno. 

Toch werd sindsdien een lange reeks interessante relatiegeschenken gepubliceerd. Onder de algemene noemer Van Trio aan zijn zakenvrienden bestonden daarbinnen verschillende subreeksen zoals De Typografische Kruidtuin (10 delen), Monumenten der Boekdrukkunst (6 delen) en Curiosa Typografica (5 delen). Alleen al aan de titels is te zien dat het om voor de boekenwereld relevante onderwerpen ging: uiteenzettingen over boekhistorie, boekproductie en typografie. Wie de lijst met auteurs bekijkt, ziet bovendien dat regelmatig prominente namen uit de wereld van de boekkunst en typografie werden ingeschakeld. Wie zich interesseert voor boekgeschiedenis kan dus eindeloos in deze reeks grasduinen. Dat blijkt ook wel uit het feit dat de vaktijdschriften Graficus en Drukkersweekblad bijna elke nieuwe verschijning van een Trio-uitgave vermeldden en ook meestal positief beoordeelden, zowel als het ging om de inhoud als om de vormgeving. Toch zal het pijn hebben gedaan dat er soms commentaar kwam met de woorden "jammer" en "niet fraai", van de immer kritische redactie van Graficus. Maar dat waren uitzonderingen.

Interessant bij deze uitgaven is de rol van Huib van Krimpen. Volgens Wikipedia trad hij tijdens de oorlogsjaren in dienst van Uitgeverij Contact, maar moest hij na de invoering van de Kultuurkamer vertrekken. Vervolgens kwam hij terecht bij Drukkerij Trio als assistent van A.A.M. Stols, die daar adjunct-directeur was. Stols kende de familie Van Krimpen al jarenlang en nam de jonge Huib onder zijn hoede. Wanneer Stols afwezig was, nam Van Krimpen diens werkzaamheden waar en deed zo veel praktische ervaring op in de wereld van de typografie.

Of Van Krimpen zich actief met de hele reeks Van Trio aan zijn zakenvrienden heeft beziggehouden weet ik niet. Wel heeft hij ten minste twee titels binnen de reeks op zijn naam staan:

  • Hoogtepunten in de typografie (1948), verschenen als deel 4 van De Typografische Kruidtuin.
  • Blokboeken, een tussenspel in houtsneden: uit de voorgeschiedenis van stereotypie en galvanoplastiek (1951), verschenen als deel 2 van Monumenten der Boekdrukkunst.

Dit alles verklaart mijn interesse in de reeks uitgaven Van Trio aan zijn zakenvrienden en mijn pogingen om de reeks compleet te krijgen. Net als bij Corvey bleek echter al snel dat het verzamelen niet eens het grootste probleem was. Het grotere probleem was het opstellen van een betrouwbare bibliografie.

Bij Corvey kostte het mij geruime tijd om zicht te krijgen op alle verschenen uitgaven. Gelukkig kon ik daarbij terugvallen op een bibliografie die Huib van Krimpen in 1983 opstelde, mede gebaseerd op een eerder overzicht van Johan van Eikeren. Dat helpt enorm, ook al weet je dan nog steeds niet helemaal zeker of die bibliografie klopt. Bij Trio bleek de situatie wel wat lastiger. Voor zover ik heb kunnen nagaan bestaat er geen complete bibliografie van de reeks Van Trio aan zijn zakenvrienden. Lange tijd hield ik mij daarom vast aan de bestaande lijst op Wikipedia. Die leek redelijk volledig en was in elk geval het beste overzicht dat ik kon vinden. Geruime tijd gebruikte ik die lijst als basis voor mijn zoektochten en als checklist om te zien welke deeltjes ik nog zocht.

Totdat ik onlangs op Boekwinkeltjes.nl een titel tegenkwam die niet op die Wikipedia-lijst stond.

Het ging om Hoofdzaken uit de leidraad bij de nieuwe woordenlijst van de Nederlandse taal uit 1954. Nergens zag ik een andere verwijzing naar dit werkje van Trio. Er stond geen vermelding in Wikipedia en ook elders vond ik geen directe aanwijzingen. Toch had het boekje op zich de kenmerken van een Trio-relatiegeschenk. Uiteindelijk heb ik het erop gewaagd en het gekocht.

Toen ik het boekje in handen had bleek mijn vermoeden juist. Het was inderdaad een uitgave Van Trio aan zijn zakenvrienden.

Dat was natuurlijk een leuke vondst, maar tegelijkertijd ook een beetje frustrerend. Want als deze uitgave ontbrak in de bekende overzichten, hoeveel andere uitgaven ontbraken er dan nog meer?

Ik besloot daarom terug naar de bronnen te gaan. Eerst de makkelijkste: een uitgebreide zoektocht langs WorldCat, universitaire bibliotheken, de KB, de online catalogus van Museum Meermanno en allerlei andere online catalogi. Vrij snel bleek dat Hoofdzaken uit de leidraad bij de nieuwe woordenlijst van de Nederlandse taal op verschillende plaatsen wel degelijk beschreven stond. Ik had dus veel eerder kunnen ontdekken dat het een Trio-uitgave was geweest. Achteraf bezien had ik die zoekslag jaren geleden al moeten maken.

Het goede nieuws was dat de zoektocht nog wat meer resultaten opleverde. Verschillende uitgaven die niet op Wikipedia stonden, bleken wel degelijk te bestaan in verschillende bibliotheken. Zoals ik vaker doe wanneer ik nieuwe delen in een reeks identificeer, heb ik de bibliografie op Wikipedia aangevuld. Zo hebben andere verzamelaars er ook nog lol van. 

Screenshot uit nieuwsbrief 868 van
Fokas Holthuis, september 2019
Nadat ik deze eerste slag had geslagen, ben ik Delpher gedoken om oude afleveren van Graficus en Drukkersweekblad door te vlooien naar vermeldingen van uitgaven uit de reeks. Het bleek al snel dat de reeks Van Trio aan zijn zakenvrienden niet alleen uit boekjes in allerlei vormen bestond, maar ook uit ander bijzonder drukwerk: ik vond vermeldingen van ten minste twee afzonderlijke bijzondere boekenleggers, verschillende vouwbladen met houtsneden vergezeld van een korte tekst en ook een vloeiblad met tekst. En een keer een vermelding van een los boekomslag, dat de ontvangers konden gebruiken om hun boeken te beschermen die zij meenamen op vakantie. De lijst op Wikipedia werd langer en langer. Deze vermeldingen maken de zoektocht nu nog veel moeilijker: het is al lastig genoeg sommige gedrukte boekjes te vinden, maar daarvan kan ik mij nog voorstellen dat die bewaard bleven door liefhebbers. Maar de kans dat een losse boekenlegger of een vloeiblad of het losse boekomslag de afgelopen 70 jaar heeft overleefd is niet zo heel groot. Wat het trouwens niet makkelijker maakte was dat veel vermeldingen in de vakbladen ongeveer zo gingen: "We ontvingen van drukkerij Trio een fraai drukwerkje, een tekst met houtsnedes. Het is weer een geslaagd voorbeeld van drukwerk voor de zakenvrienden." Maar wat het dan precies was, van wie de tekst was en of het een boekje was of iets anders wordt niet altijd gezegd. Ook was er meestal geen afbeelding van. 
Gelukkig waren er ook nog verschillende afleveringen van de immer zeer leesbare en informatieve nieuwsbrief van antiquariaat Fokas Holthuis waarin een paar keer aan uitgaven van drukkerij Trio aandacht werd besteed. Elke keer als ik deze oudere nieuwsbrieven bekijk voel ik een steek van jaloezie, want ze stammen uit de tijd dat ik nog niet systematisch Trio-uitgaven verzamelde en het zijn veelal uitgaven die ik niet heb en die nu volkomen onvindbaar zijn. Ergens is een andere verzamelaar die zijn slag heeft geslagen bij Fokas en die ik zeer benijd. Had ik toen maar beter opgelet...

Ik durf desondanks inmiddels voorzichtig te zeggen dat de Wikipedia-lijst nu een stuk completer is dan voorheen en waarschijnlijk een redelijk betrouwbaar overzicht geeft van wat er verschenen is. Tegelijkertijd kan ik nu geen andere bronnen bedenken dan de vakbladen en antiquariaatscatologi om zicht te krijgen op Trio-uitgaven dan die ik gebruikt heb. Maar ik weet ook dat niet alle Trio-uitgaven in de vakbladen besproken zijn. Een mooi voorbeeld is een uitgave uit 1957, een reproductie van een door Paul Citroen getekend meisjeshoofd, op A3-formaat. Hierop staat in kleine letters vermeld dat het Van Trio aan zijn zakenvrienden is. Het werd ooit aangeboden op Marktplaats door iemand die dacht een origineel kunstwerk te bezitten maar een reproductie bleek te hebben. Ik mocht het gratis meenemen. Dit werk stond wel in de lijst op Wikipedia, maar wordt verder niet vermeld in de beide vakbladen. Dat laat al zien dat men selectief was met het bespreken van dit soort drukwerkjes, want het is hen destijds ongetwijfeld toegezonden. 

Voorlopig ben ik in elk geval tevreden dat er nu meer zicht is op de omvang van de reeks. Het was belangrijk om een betrouwbaardere bibliografie te krijgen zodat ik gericht kan blijven zoeken. Dat was bij de Corvey-uitgaven ook al zo. Verzamelen is niet alleen titels bijeenbrengen; het is ook proberen te begrijpen wat er eigenlijk verzameld moet worden.

Ondertussen blijft de jacht gewoon doorgaan. Zowel bij Corvey als bij Trio zijn er nog de nodige lacunes te vullen in mijn bibliotheek. Ook Corvey heeft verschillende uitgaven voorzien van inlegvellen, bladwijzers of andere aanvullingen die in de loop van de tijd verdwenen zijn. Ik blijf hopen op titels uit de reeks die ook de bijgevoegde nog efemeerdere druksels bevatten. En ik droom er van dat op een dag een nieuwsbrief van Fokas in mijn mailbox aankomt, vol met mooie Trio-uitgaven waar ik vervolgens eerder dan andere verzamelaars beslag op kan leggen.

24 juli, 2025

362 - Oogst op een regenachtige boekenmarkt in Dordrecht

Dit jaar toog ik met mijn dochter naar de boekenmarkt in Dordrecht, en heus niet alleen omdat we deze keer verhinderd zijn om naar Deventer te gaan (nou ja, een beetje speelde dat wel mee). Maar ook omdat Dordrecht een mooie grote boekenmarkt in een prachtig centrum heeft. Dus sowieso de moeite waard om te bezoeken.

(c) Dordt Centraal, www.dordtcentraal.nl
Met angst en beven keken we naar de weersverwachting op weg naar de zondag, en we besloten toch te gaan ondanks de grote regenkans. Hoe erg kon het worden?, dachten we. De buien waaien vast wel over, dachten we. Nou, het werd erg. Zoveel regen op zo’n dag heb ik niet vaak meegemaakt. Doodzonde voor de handelaren, voor de boeken natuurlijk en uiteindelijk voor de markt als geheel. Boudewijn Büch wist in Boekenpest al smakelijk te vertellen over vocht als één van de vijanden van boeken. Hij had heel wat inspiratie voor dat hoofdstuk op kunnen doen op deze boekenmarkt. Veel bezoekers besloten al helemaal niet meer te komen en ook verschillende handelaren bleven weg: diverse kramen bleven leeg. Maar zij die er waren hadden een mooi aanbod! De volhouders moesten beloond worden, en wij gingen op weg.

Het viel niet mee om toch nog boeken te bekijken omdat veel kramen afgedekt werden. En als ik dan wat had gekocht, dan viel het niet mee om de boeken droog te houden, want de watervloed kwam uiteindelijk overal doorheen. Het meeste heb ik droog thuisgekregen, maar een enkel boek heeft uiteindelijk toch wat waterschade opgelopen helaas.

Desondanks was het een mooie dag, met een mooie oogst.

De vondsten

Allereerst was ik op zoek naar een mooie druk van de debuutroman van Lize Spit, Het smelt. De reden is dat we met de leesclub hebben afgesproken dit boek te lezen, en dan wil ik natuurlijk niet aankomen met een willekeurige zoveelste druk. En gelukkig: ik kon het speciale exemplaar kopen dat was verschenen bij de lancering van uitgeverij Das Mag. Destijds, bij de start van Das Mag, konden supporters de nieuwe uitgeverij financieel steunen en iedereen die dat deed (voor minstens 50 euro) kreeg een exemplaar van Het smelt - met een bijzonder omslag. Eén van die exemplaren heb ik nu ook. Achterin het boek staat een hele lijst met de namen van degenen die de start hebben ondersteund. Een indrukwekkende lijst met talloze bekende en onbekende namen, zoals Arie Boomsma, Aaf Brandt Corstius, Adriaan van Dis, Ingmar Heytze, Herman Koch, Arjen Lubach, Connie Palmen, Felix Rottenberg, Georgina Verbaan en talloze anderen. Uiteindelijk waren er zo’n 3.000 sponsors. En Lize Spit had haar eerste bestseller te pakken.

Het bakje W. de Graaf

Naast Lize Spit was ik natuurlijk op zoek naar boeken uit mijn vaste aandachtsgebieden: boeken over boeken, bibliofiele uitgaven, uitgaven van drukkerij Trio en papierhandel Corvey - kortom: genoeg om mijn ogen en handen bezig te houden. En tussendoor greep ik hier en daar nog een boek mee dat ik beslist moest lezen, zoals een mooie gebonden Joseph Roth (Zipper en zijn vader) en Rob van Essen’s Miniapolis in eerste druk en een Paul Auster die ik nog niet had.

Maar ik vond ook verschillende uitgaven van margedrukkers, die ik altijd graag meeneem. De eerste was een boekje met de titel Ik ben maar zelden goed bij stem, een verzameling aforismen van Antony Kok. Dit werk werd in 1981 uitgegeven bij Bubb Kuyper's de Lojen Deur Pers in 175 genummerde exemplaren (ik heb nummer 67). Een toelichting bij deze aforismen werd geschreven door W. de Graaf. Antony Kok  (1882-1969) behoorde tot de vroege kring rond het tijdschrift De Stijl en was levenslang bevriend met Theo van Doesburg. Ook gold hij als een mecenas voor Piet Mondriaan. Als liefhebber van het werk van de Stijl, in het bijzonder van Bart van der Leck en Piet Mondriaan, was ik hier bijzonder blij mee. De aforismen zijn vrij algemeen van aard en gaan niet per se over zijn relatie met de kunsten: "Naarmate ik ouder word, interesseren mijn eigen meningen me steeds minder".

Even later pakte ik een volgende verzameling aforismen op, dit keer van de hand van Karl Kraus, de Oostenrijkse dichter (1874-1936). Dit keer bleek het een uitgave van de Avalon Pers uit 1991, in een oplage van 49 ongenummerde exemplaren. Ook in deze uitgave is de hand van W. de Graaf zichtbaar, die de vertaling verzorgde. Deze aforismen zijn wat bijtender dan die van Kok: "Wanneer het culturele zonnetje laag staat, werpen zelfs dwergen lange schaduwen" en "De aanspraak op een plekje onder de zon is bekend. Minder bekend is, dat deze ondergaat zodra het plekje veroverd is".

Een derde vondst was het werkje Kinderboeken, een tekst van Lizzy Ansingh (1875-1959), de Nederlandse kunstschilderes die ik kende van het door haar geschreven boek Tante Tor is jarig, dat in 1950 werd uitgegeven door Stichting de Roos. Hoewel Ansingh zelf beeldend kunstenaar was, schreef zij de tekst en werd dat boek geïllustreerd door Nelly Bodenheim. Dat Ansingh wel meer schreef, blijkt uit deze tekst over het karakter van kinderboeken dat eerder verscheen in Het Parool in 1958. Ansingh verbaast zich hierin over de gruwelijkheden in oudere kinderboeken die zij las (kinderen raken daarin verminkt, vermist, overlijden, etc.) en vraagt zich af: "Kan een kind met zulke lectuur een vrolijke jeugd beleven en daarna een opgewerkt en gelukkig leven leiden?". Deze herdruk verscheen bij de Houtpers van Niek Smaal in Haarlem in 1982, in 150 genummerde exemplaren (ik heb nummer 81). Grappig genoeg stond in deze uitgave een vermelding van de vorige eigenaar. Meestal heb ik daar een bloedhekel aan en is dat reden om een boek te laten liggen - ik begrijp werkelijk niet waarom mensen hun naam in een boek willen krassen, doe dan tenminste een behoorlijk ex-libris. Maar in dit geval stond er: "Geschenk van de heer W. de Graaf", gedateerd 23 oktober 1982. De ondertekening kan ik helaas niet lezen. Ook in deze uitgave is dus de hand van W. de Graaf zichtbaar. Ik heb dus kennelijk in een bakje staan graaien waarvan een aanzienlijk deel afkomstig was uit kringen waarin deze W. de Graaf actief was.

Met W. de Graaf wordt Wim de Graaf bedoeld, die uitgever, antiquaar en publicist was. De Graaf was een kenner van kunststromingen De Stijl en Dada, en in het bijzonder het werk van o.a. Kurt Schwitters, Theo van Doesburg en Antony Kok. Niet zo vreemd dus dat zijn hand zichtbaar was in de uitgaven die ik in Dordrecht kocht en wie even zoekt tussen de uitgaven van de Avalon Pers en andere marge-uitgevers, of overige De Stijl-gerelateerde publicaties, vindt talloze vermeldingen van vertalingen, toelichtingen of andere bijdragen van Wim de Graaf. 

Nog meer marginaal

Naast werk dat gerelateerd is aan Wim de Graaf nam ik nog een paar mooie drukwerken mee. Eén ervan stond op mijn lijstje desiderata. Ik vertelde eerder dat ik een mooie collectie boeken van Jan van Herreweghe had gekocht, die in zijn beschouwingen over de wereld van het boek steevast naar allerlei interessante titels verwijst. In Aankomen in Boekzele verwijst hij naar het mij onbekende boekje Een boekverkoper in St. Petersburg omstreeks 1860 van Andreas Wolff. De schrijver vertelt daarin over de boekhandel van zijn grootvader, die op goede voet stond met de literaire grootheden uit de Russische literatuur in die tijd: Toergenjev, Gonstjarov, Tolstoj en Dostojevski. Geen namen om je voor te schamen als boekhandelaar. De geschiedenis gaat niet zozeer alleen over de boekhandel, maar vooral ook over het literaire klimaat in Rusland in de tweede helft van de 19e eeuw. Dit werk was in beperkte oplage verschenen bij de Mouette Press in Oxford, in 1969, in een oplage van 376 (+5) exemplaren. Tot mijn verrassing stond één van die exemplaren in Dordrecht op mij te wachten.

De Mouette Press is de pers van Wim Meeuws, die in Oxford Nederlandstalige werken publiceerde (zie hier een briefwisseling van Wim Meeuws). Mijn exemplaar is ongenummerd. Uit het colofon leer ik dat er verschillende varianten zijn verschenen:
- 5 exemplaren in half kalfsleer, gesigneerd door auteur, illustrator en vertaler
- 95 exemplaren op Van Gelder papier, met de houtsnede op Japans Ouda papier in hard kartonnen omslag. Gesigneerd
- 276 exemplaren op Burgundia, ingenaaid
- 26 exemplaren op Burgundia, genummerd A-Z en niet in de handel
Mijn exemplaar is niet gesigneerd, maar wel in hard kartonnen omslag. Ik kan niet onderscheiden of het gedrukt is op Burgundia of Van Gelder, maar ik zie wel dat de houtsnede op afzonderlijk papier is gedrukt en gesigneerd is. Ik vermoed dat ik één van de 95 exemplaren heb gekocht.

Een volgende vondst was het werkje Een brandstichting in Ruinen 1877 van C. van Dijk. Dit is een verhaal op basis van een krantenbericht, over de brandstichting in de titel. Het verscheen bij de Klencke Pers in Oosterhesselen in een oplage van 60, bij wijze van jaarwisselingsgeschenk. Het is gesigneerd door “Loek en Kees”. C. van Dijk is Cees/Kees van Dijk, die drukte bij de Tuinwijkpers, Agri Montis en de Klencke Pers nadat hij eerst de Carlinapers startte. Grappig genoeg zat in de mooie kavel bibliofiele uitgaven die ik eind 2024 bij Bubb Kuyper kocht (ik schreef er hier over) ook werk van de Carlinapers. 

Een ander boeiend werkje is De kattenmoord van Erich Wichman (1890-1929), de excentrieke Nederlandse kunstenaar, graficus en beeldhouwer die later in zijn leven fascist werd. Hij was de broer van de bekende juriste en voorvechtster van vrouwenrechten Clara Wichmann (met dubbel n). Dit gedicht verscheen eerder in het blad van het Utrechts Studenten Corps in 1913, en is door de Bucheliuspers (de Utrechtse drukkerij van Arjaan van Nimwegen) in 1983 opnieuw uitgeven in 125 exemplaren (ik heb nummer 36). Van Erich Wichman bleek ik al een ander werk te hebben, namelijk het essay Stijl onder vuur dat als Reigercahier verscheen bij uitgeverij Kwadraat in beperkte oplage (ik heb nummer XXIX van XXX uit een totale oplage van 230). Zie mijn stukje over Pierre Kemp over andere Reigercahiers. Dit bevat trouwens een inleiding van Arjaan van Nimwegen. Wichman zet zich in dit essay af tegen De Stijl, hoewel hij zelf wel bevriend was met Theo van Doesburg en samen met hem nadacht over het starten van een tijdschrift. Van Nimwegen licht toe hoe Wichman's "opvattingen over kunst en maatschappij tussen 1913 en 1920 een majestueuze ommezwaai maakten", waarbij hij veel vrienden liet vallen. Rond 1915 stonde de opvattingen van Van Doesburg en Wichman zich het dichtst bij elkaar, aldus Van Nimwegen, "maar de artistieke verwijdering voltrok zich snel. (...) Van Doesburg vatte het gelaten op". Deze verwijdering leidde tot het tamelijk rancuneuze stuk over de Stijl.  Het zou mij gelet op de thematiek trouwens niet verbazen als ook het werkje De kattenmoord uit “het bakje W. de Graaf" kwam, maar ik heb het verband niet kunnen achterhalen. 

Nauwelijks Corvey of Drukkerij Trio

Ik had gehoopt nog wat uitgaven te kunnen toevoegen aan mijn collecties Corvey-uitgaven of de uitgaven in de serie Van Trio aan zijn Zakenvrienden. Helaas was Dordrecht mij op dat punt niet zo gunstig gezind als Deventer vorig jaar. Desondanks kon ik toch nog wat aardigheden meenemen.

Zo kocht ik een boekje met een nogal lange titel: Waerachtige Historye vant gene geschiet ende gepassert is, van tijt tot tijt, geduirende de gevanckenisse van mijnen heere Johan van Oldenbarnevelt, van Johan Francken. Dit werkje verscheen bij Kroonder in Bussum in 1945, net wel of net niet een illegale uitgave. Maar ik wilde het graag hebben omdat de typografie en vormgeving in handen was van Johan van Eikeren, die de reeks Corvey-uitgaven verzorgde. Ik heb hier drie uitgebreide blogs over geschreven. Van Eikeren heeft voor verschillende boeken bij verschillende uitgeverijen de typografie verzorgd maar was in de naoorlogse jaren vooral actief bij Kroonder. Deze mag daarmee ook bij mijn Corvey/Van Eikeren-collectie.

Een tweede aardige vondst was de Voorrede uit het manuale tipografico van Giambattista Bodoni. Het handboek typografie van Bodoni verscheen postuum in 1818 en geldt als standaardwerk voor typografie. Frans A. Janssen schreef in 2005 in De Boekenwereld  een artikel over dit voorwoord, en hoe het hem tijd kostte om het te doorgronden.  Hij schrijft: 

Bodoni's voorwoord bleek pas bij nader inzien een boeiende tekst. De grote typograaf toont al aan het begin dat hij kind van zijn tijd is, wanneer hij zegt dat hij zich gewijd heeft aan de vervolmaking (‘perfezione’) van de boekdrukkunst. (...) Wat Bodoni niet zonder trots meldt, is in feite dat hij de typografie op twee manieren heeft verrijkt: door het beter te doen en door meer te doen. Deze twee zaken bepalen de indeling van het voorwoord. Hij meent dat zijn ontwerpen van drukletters en van lay-out de schoonheid beter dienen, en hij definieert schoonheid als een samengaan van goede harmonie en goede verhoudingen. De elementen die de schoonheid van een lettertype uitmaken, worden geanalyseerd en er worden aspecten van vormgeving van het gedrukte boek in detail besproken, zoals de keuze van het papier, het satineren (gladmaken) van het papier na de druk, het terugdringen van ornamenten en de felle zwarting van de inkt. Leidraad bij het typografisch ontwerpen is eenvoud (‘semplicità’). (...) Bodoni toont zijn ijdelheid opnieuw als hij in het tweede gedeelte van zijn voorwoord zijn bijdragen aan de boekdrukkunst opsomt (het meer): duizenden stempels en matrijzen voor honderden lettertypen en andere tekens ten behoeve van het drukken van westerse en niet-westerse alfabetten.

Dit werkje is vertaald door F. Kerdijk en verscheen in 1943 bij drukkerij Trio. Van de uitgaven van drukkerij Trio in de serie “Van Trio voor zijn zakenvrienden” is niet zo’n samenhangende biografie gemaakt als van de Corvey-uitgaven. En hoewel in dit werkje die vermelding dan ook niet staat, mag het toch beschouwd worden als een relevante Trio-uitgave. Die mag dus in die collectie, en is daarmee een van mijn oudste Trio-uitgaven.

Een laatste relevante vondst is het werkje Over de uitvinding der boekdrukkunst van G. Benders, uitgegeven door boekdrukkerij G.J. van Amerongen in circa 1925. Drukkerij van Amerongen heeft in de jaren daarna talloze Corvey-uitgaven geproduceerd. Van Eikeren maakte gebruik van meer drukkerijen, omdat Corvey als papiergroothandel natuurlijk vele klanten wilde bedienen, maar Van Amerongen is een tijdje de ‘huisdrukker’ geweest van Corvey. Daarom vond ik dit werkje toch relevant, en stop ik het ook bij de Corvey-collectie.

Ik zal jullie niet vermoeien met alle andere titels, maar het zal duidelijk zijn dat het een welbestede dag was en dat de regen een grote dreiging was voor de boeken, maar niet voor ons humeur. Ook dochterlief ging met een volle tas naar huis toe. Het is nog niet bekend welke boekenmarkt(en) wij volgend jaar gaan bezoeken - Deventer, Dordrecht, Tilburg, Utrecht of allemaal - maar ook dit bezoek smaakte als vanouds naar meer!

09 augustus, 2024

353 - Grote vondst op Deventer-boekenmarkt: omvangrijke Corvey collectie (Corvey deel 3)

Ik had een heel ander stukje in gedachten, maar de gezellige, sfeervolle en vooral succesvolle boekenmarkt in Deventer leidde tot een derde bijdrage over Corvey-modellen (en ik verwacht voorlopig de laatste, alhoewel niets zeker is in het leven van een verzamelaar).

Ik toog net als duizenden andere verzamelaars in alle vroegte naar Deventer (de markt begon officieel om 09.30, maar daar lachen we allemaal om natuurlijk - tegen die tijd had ik mijn grootste oogst al binnen). Een inventarisatie op Twitter wees uit dat ook een groep bibliofiele Twittervrienden aanwezig zou zijn. Met enige moeite vond ik Perkamentus op de markt (en dat moest ook want hij had een mooi boek voor mij meegenomen. Perkamentus kocht die dag één boek en schreef een eigen bijdrage over zijn bezoek aan Deventer), maar de overige vrienden heb ik gemist. Vermoedelijk omdat we allemaal met onze neuzen in de dozen stonden in plaats van naar de omstanders te kijken. Dat moeten we volgende keer dus beter doen - ik kijk uit naar een borrel op een Deventer terras, waar we tegen elkaar opscheppen over de mooie vondsten die we hebben gedaan zodat we allemaal stinkend jaloers op elkaar naar huis kunnen gaan.

Ik ging naar Deventer met de hoop dat ik onverwachte vondsten zou doen, maar vooral met de hoop dat ik weer een paar Corvey-modellen zou kunnen toevoegen aan mijn gestaag groeiende collectie. En daarin ben ik boven verwachting geslaagd.

De grootste vangst deed ik in de stand van Molenaar boeken. Deze stand staat vrij vooraan op de markt, en gelukkig ook maar. Het blijkt dat ik hier twee jaar geleden ook al direct bij de start van een dag Deventer mooie vondsten bij Molenaar deed. Ook dit keer stonden er verschillende dozen met boeken over boeken en over typografie, gelegenheidsuitgaven en dergelijke. Terwijl ik door de dozen groef vroeg ik mij af waar toch de Corvey-modellen zouden zijn. Ik vond de dozen waarin ik op dat moment speurde typisch dozen waarin je de Corvey modellen zou kunnen vinden, maar ze waren er niet. Totdat ik ineens een doos apart zag staan waarop “Corvey-modellen en Proost Prikkels” stond. Ik kon mijn geluk niet op en viste al snel de ene na de andere mooie verrassing uit de doos. Als een volleerde boekenmarktbezoeker blokkeerde ik de toegang tot de doos en de stapel met aankopen werd steeds hoger.

Uiteindelijk viste ik tientallen Modellen voor de uitgever uit die doos, en dat voor de bodemprijs van 4 exemplaren voor een tientje. Ik mocht de hele stapel voor 150 euro meenemen. De stapel met al deze Modellen heb ik vervolgens 6 uur lang meegesjouwd terwijl ik over de markt heen en weer sjokte. En ik voegde er nog aan toe: bij Hinderickx & Winderickx kocht ik er een paar, en zo bij nog enkele stands. Al met al bijna een verdubbeling van mijn collectie. Toen ik thuis kwam bleek ik toch een paar duplicaten te hebben gekocht - het was ook niet meer bij te houden voor mij en de nieuwe titels stonden natuurlijk ook nog niet in mijn LibraryThing app. Ook zaten er per ongeluk een paar Proost Prikkels tussen. Maar ook die krijgen een mooi plekje in mijn kast - een mooie Proost Prikkel is in elke verzameling een aanwinst.

De vooroorlogse oogst

In mijn eerste stukje over de Corvey-modellen verzuchtte ik nog dat het een mooie uitdaging was om op jacht te gaan naar de Modellen, maar dat het vast heel moeilijk zou zijn om vooroorlogse exemplaren te pakken te krijgen. In mijn tweede stukje vertelde ik vol trots dat ik er inmiddels drie had, waarvan de oudste uit maart 1939 kwam. Na ‘Deventer’ kan ik maar liefst vijf vooroorlogse exemplaren aan mijn collectie toevoegen, en enkele uit de oorlogsjaren zelf. 

Het oudste exemplaar dat ik nu heb stamt uit 1937 en is een fragment uit Vondel’s Gysbreght van Aemstel. In de lijst met modellen telt het nummer 8. Of meer specifiek 8A, want kennelijk zijn er twee varianten van. Het werd meegezonden als bijlage aan het Kerstnummer van het Drukkersweekblad in 1937. Vol trots wordt in het werkje nog gemeld dat de toen nog vaste drukker van de Modellen, G.J. van Amerongen uit Amersfoort, werd bekroond met de 1e prijs op de Grato, de Grafische Tentoonstelling waar ik vorige keer over schreef. Het velletje geschept papier van de Grato 1934 is trouwens nog steeds mijn oudste Corvey-gerelateerde object, maar ook in latere jaren bleek de Grato nog steeds belangwekkend genoeg om te melden. 

Vervolgens vond ik nummer 12, een tekst van Dirk Coster met de titel Wat zegt een boek ons? Dit is de eerste Corvey-uitgave die ter gelegenheid van een Boekenweek verscheen. In de jaren ‘50 en ‘60 werd het een traditie dat Corvey ter gelegenheid van de Boekenweek of het Boekenbal een speciale uitgave publiceerde. Ook hiervan vond ik er verschillende. Maar ook in 1938 was de Boekenweek inmiddels een gevestigd instituut, zoals ook Dirk Coster in deze uitgave vermeldt: “… de boekenweek, die een vaste Nederlandsche instelling geworden is”. Overigens, ook deze uitgave vermeldt dat er prijzen zijn gewonnen op de Grato door drukkerij G.J. van Amerongen uit Amersfoort. Dit keer won men een 1e prijs voor de typografie van hun drukwerk. In het colofon van de uitgave zelf staat trouwens dat dit Model 6 is, dit wijkt dus af van de nummering die Van Krimpen in 1983 in zijn overzichtswerk over de Modellen hanteerde. Model nummer 8 in de lijst van Van Krimpen, die ik hierboven beschrijf, is volgens Corvey zelf het tweede Model dat verschenen is. Ik hou echter voor de duidelijkheid gewoon de telling van Van Krimpen aan.

Nummer 16, mijn derde vondst, is weer een bijlage geweest bij het Kerstnummer van het Drukkersweekblad. Zo’n Kerstnummer bevatte trouwens meerdere bijlagen, waaronder in dit geval een Corvey-model. Maar het was voor meer partijen een interessante manier om aandacht voor uitgaven te krijgen. Een andere bijlage in 1938 was bijvoorbeeld een Indisch Tuinboek. Corvey koos dit keer voor een tekst van Henry van Dyke met de titel Op naar Bethlehem. Het bevat een fraaie linosnede, helaas ongesigneerd en ook zonder naamsvermelding in het colofon. Het verhaal van Van Dijke komt ook voor in de bundel Kerstsproken uit 1930, verzameld door N. Basenau-Goemans. Daarin staan talloze afbeeldingen van de hand van Henri Pieck, de broer van Anton Pieck. Mogelijk is ook de linosnede uit dit Model dan van zijn hand.

Model nummer 21 (volgens het colofon het achtste Model) is een fragment uit de veroordeling van Jeanne d’ Arc, uit het toneelstuk van Bernard Shaw. Later komen we nog meer teksten van Shaw tegen bij de Modellen: de nummers 108 en 110 zijn ook van zijn hand. Vervolgens heb ik ook de hand kunnen leggen op de nummers 24 en 26. De vooroorlogse reeks stopt bij nummer 38 uit september 1941 ("Na dit eerste nummer van de zesde serie van Het Model voor den Uitgever zullen er geen verdere meer verschijnen in verband met de verbodsbepaling voor huisorganen. Wij hadden gehoopt U met enige waardevolle aanwijzingen van dienst te kunnen zijn voor de verzorging van het boek in deze tijden van beperking, maar dat plan moeten wij opgeven."). Van deze 38 nummers heb ik er nu 8.

Zoals ik vorige keer al schreef, werkte Van Eikeren tijdens de oorlog mee aan verscheidene illegale uitgaven, waarover hij in 1945 een apart boekje schreef. Maar er verschenen ook nog enkele uitgaven namens Corvey, veelal in beperkte oplage. Twee ervan zijn nu de mijne, zij tellen volgens Van Krimpen de nummers 38a en 38d (omdat zij vooraf gaan aan het eerste naoorlogse nummer 39):

  • 38a is een herdruk van een postincunabel, verschenen in september 1941 in 300 exemplaren: Den Sack der Consten, Wten Latine, Italiaensche, Fransche, duytsche ghecopuleert Om te vermaken die beswaerde sinnen. Ende voor hem dye gheerne wat nyeus hooren. Inclusief een los kaartje met kerstwens.
  • 38d is een fragment van Erasmus uit zijn werk Oorloghs Vervloeckinge, met de titel Het gvlden boecsken genaemt Belli Detestatio ofte Oorloghs Vervloeckinge. Deze verscheen eind 1945 in een oplage van 500 exemplaren.

Beide hebben een nadrukkelijk ander formaat dan de reguliere Modellen. Ook staat er niets in vermeld over het gebruikte papier en de typografie van deze uitgaven.

De naoorlogse oogst

Het overgrote deel van de door mij gevonden Modellen is uiteraard naoorlogs. De eerste is dan meteen weer bijzonder, want op het omslag staat vermeld “Het herrezen Model voor den Uitgever”. De uitgave heeft als titel Van het papieren zwaard en het moordend zetlood en is van de hand van Johan van Eikeren zelf. Hierin reflecteert hij op hoe ook drukkers een bijdrage hebben geleverd aan de strijd in de oorlog: "toegerust met een wapen dat dodelijker blijken zou en waarmee wij het onze aan het uitbannen van het ten hemel schreeuwend onrecht hebben mogen bijdragen." En verder: "Het papieren blad was de drager van troostrijke gedachten en met vaste, onwrikbare letter stond het daar dat achter inktzwarte wolken de gouden zon der victorie gloorde." Vervolgens zijn verschillende gedichten opgenomen met betrekking tot de oorlogsjaren.

Ik ben inmiddels gestaag bezig met het zorgvuldig catalogiseren van alle vondsten. Ik heb mijn aanwinsten eerst chronologisch gesorteerd en ben ze nu aan het invoeren in LibraryThing. Ik doe dat grondig: elk exemplaar wordt bekeken en doorbladerd en alle gegeven vastgelegd, inclusief het gewicht van elk boek en de exacte maten. Dat gaat allemaal niet zo snel en ik ben op dit moment gevorderd tot 1949, het merendeel van de aanwinsten ligt daarom nog op mij te wachten. Ik ben benieuwd wat ik allemaal nog ga aantreffen in de latere nummers en dan weet ik ook pas hoe compleet ik eigenlijk ben als het gaat om de serie Modellen. Tot nu mis ik van de eerste 30 naoorlogse nummers er nog 10. Ik heb dus ruwweg tweederde van de serie, maar ik verwacht dat ik van de latere nummers er beduidend minder zal missen. Al met al begint de serie al behoorlijk compleet te worden op deze manier!

Nog twee bijzonderheden

Naast alle weelde van de daadwerkelijke Modellen, vond ik op de boekenmarkt ook nog twee bijzondere en relevante publicaties.

De eerste is een werkje dat strikt genomen niet tot de serie behoort (het kreeg dan ook nummer 58A, omdat het in 1949 verscheen als bijlage van het februarinummer 58). De Modellen bestonden toen inmiddels 12,5 jaar maar daar had de firma Corvey verder geen aandacht aan besteed. Ik schreef er in mijn eerste blog over Corvey-modellen al over. Een vaste ontvanger schreef daarop een brief aan Corvey dat dit onterecht was, vervolgens verscheen dit werkje van de hand van Johan van Eikeren met de titel Van een niet zo belangrijk jubileum, een brief en een klein misverstand over het woordje: Het. Hierin wordt de hele kwestie uit de doeken gedaan in een wat koddige tekst. Het misverstand ging erover dat de briefschrijver in kwestie vond dat door de serie Het Model voor de Uitgever te noemen, gesuggereerd werd dat andere typografische producten er niet toe doen, dus dat de serie beter Ons Model voor de Uitgever kan heten. Vervolgens wordt beschreven tot welke bespiegelingen dit bij Corvey leidde: "Hadden wij twaalfeneenhalfjaar lang - in argeloosheid dan - in blinde hoogmoed met gezwollen borst rondgelopen? (...) Als men op uw verjaardag geen presentje meebrengt is dat tot daaraan toe, maar u moet toch wel even iets wegslikken als u na de felicitatie te horen krijgt dat u er slechte manieren opnahoudt en dat u maar een erg pedant ventje bent." Maar alle bespiegelingen leidden ertoe dat de naam niet wordt veranderd, want er waren geen kwade bedoelingen geweest en je moet er niet meer in lezen dan noodzakelijk. Alhoewel, vanaf 1963 ging de serie uiteindelijk Een Corvey model heten, dus die naamswijziging kwam er na verloop van tijd toch.
Interessant is dat Van Eikeren verderop in het jubileumboekje nog iets over de motivatie voor deze reeks zegt: "Wij houden van blanco papier, maar niet minder van papier als het bedrukt is en ons is het niet onverschillig wat er met het artikel dat wij verhandelen gebeurt. Wij stellen niet alleen belang in onze kopers omdat zij ons papier kopen en ervoor betalen, maar wij stellen ook belang in hun werk. Onze uitgave is er niet alleen om zoveel mogelijk papier kwijt te raken; in alle bescheidenheid proberen wij te laten zien hoe het er uit kan zien als het bedrukt is en hoe goed de Nederlandse drukker, clichémaker en tekenaar zijn werk doet. Wij hebben nooit nagecijferd of en hoeveel baten onze uitgave ons wel inbrengt; wij hebben er plezier in en met voldoening mogen we zeggen dat velen dit genoegen met ons delen." En die laatste woorden van Van Eikeren zijn 75 jaar later nog steeds waar, want ook ik deel dit genoegen met hem, zoals ik al drie stukjes lang probeer uit te drukken.

De tweede bijzonderheid is een miniatuuruitgave waarin de door Huib van Krimpen uitgesproken tekst is opgenomen, die hij uitsprak bij de feestelijke aanbieding van het boekje Over boekverzorging van Johan van Eikeren eind 1984. Dit boekje van Van Eikeren was al eerder verschenen in 1955, als Model nr. 97, maar werd 30 jaar later opnieuw uitgegeven bij uitgeverij De Buitenkant. Van Eikeren schreef de tekst ooit als prijswinnende inzending voor een prijsvraag van het Gerrit Jan Thiemefonds, en vervolgens werd het met steun van dat fonds uitgegeven in de Corvey reeks. De opdracht van de prijsvraag was destijds een beschouwing te schrijven waarin "in beknopte vorm, de essentiële voorwaarden waaraan een goed boek dient te voldoen" worden samengebracht. De beschouwing moest dan, "zonder een opsomming van technische details te zijn, voor makers en gebruikers van boeken de verschillende aspekten en problemen die zich telkens weer voordoen" belichten. Twee inzendingen wonnen een prijs, die van Van Eikeren en een beschouwing van Klaas Woudt (1923-2012), een Zaanse drukker en auteur die verder vooral veel publiceerde over taal en cultuur van de Zaanstreek. 

Bij de heruitgave van Van Eikerens tekst in 1984 werd geconstateerd dat hoewel de oorspronkelijke uitgave "op vrij ruime schaal gratis is verspreid, het in de bijna dertig jaar sinds zijn verschijnen zo goed als onvindbaar geworden is en in brede kringen geheel onbekend." En men vond dat dit onterecht was, omdat de ideeën van Van Eikeren nog behoorlijk actueel waren. Dus was de heruitgave zowel nuttig voor de hedendaagse boektypograaf, als een kleine hulde aan Van Eikeren.

En nu leer ik dat die heruitgave feestelijk is gelanceerd in boekhandel G. Postma in de Spuistraat in Amsterdam op 17 december 1984. En wie anders dan Huib van Krimpen sprak daarbij een tekst uit, waarin hij dieper inging op Van Eikeren en zijn betekenis als typograaf en verzorger van de reeks Modellen. Pas anderhalf jaar daarvoor was van de hand van Van Krimpen de beredeneerde catalogus van alle Modellen verschenen, bij gelegenheid van een tentoonstelling van de complete reeks in Museum Meermanno, dus hij zat goed in de materie. Belangrijk detail: in die catalogus deed Van Krimpen de uitspraak dat deze tekst van Van Eikeren zo slecht vindbaar was, als gevolg waarvan Jan de Jong van Uitgeverij de Buitenkant geïnspireerd werd tot de heruitgave. De Buitenkant gaf ook deze gesproken tekst vervolgens uit in dit kleine, dunne werkje. Het formaat van het boekje is slechts 10x7 cm en het telt 8 pagina's tekst. Ik kwam het stomtoevallig tegen in een of andere willekeurige bak met kleinere uitgaven en wist überhaupt niet dat het bestond. Een mooie en voor mij waardevolle vondst die een belangrijke toevoeging is aan de Corvey-collectie.

Tot slot

De komende weken ben ik zoals gezegd druk met het invoeren van alle gekochte Modellen. En daarna moet ik de stapel overige boeken catalogiseren die ik ook nog kocht in Deventer - ik zou bijna vergeten dat ik veel meer dan Corvey Modellen heb gekocht. Interessante ontdekkingen over de Modellen zal ik toevoegen aan dit stukje. Ik ben daarnaast bezig met een volgend stukje waarin ik wat algemene aanwinsten presenteer van de afgelopen maanden. Daar zullen aankopen uit Deventer tussenstaan, maar bijvoorbeeld ook uit Maastricht toen ik een tijdje zoet was in de Boekenkelder en daar mooie vondsten deed. Stay tuned!

15 juli, 2024

352 - Het Corvey model voor de uitgever deel 2 - aanvullende vondsten

In mijn vorige bijdrage schreef ik hoe ik steeds meer vorm aan het geven was aan mijn collectie uitgaven uit de serie "Het model voor de uitgever" van de Corvey papiergroothandel. Deze Modellen waren bedoeld om de klanten van Corvey te tonen welke mogelijkheden er waren voor gebruik van papier van Corvey. De modellen verschenen van 1936 tot 1970, toen de geestelijk vader van deze uitgaven - Johan van Eikeren - overleed.

Het interessante is dat op het moment dat ik de focus leg op een bepaald verzamelgebied, het lijkt alsof ik direct meer mogelijkheden krijg om het uit te breiden. De Corvey-modellen komen van alle kanten naar mij toe. Ik ben dan ineens slachtoffer/profiteur van een psychologisch fenomeen dat bekend staat als de frequentie-illusie, of het Baader-meinhof fenomeen. Dit is de illusie dat een onderwerp of woord dat kortgeleden onder je aandacht kwam, de periode erna in een hogere frequentie lijkt voor te komen. Je koopt een bepaalde auto, en plotseling zie je die overal. Of iemand die je kent gaat bij een bedrijf werken dat je niet kende, en plotseling zie je de naam van dit bedrijf overal. Of ik schrijf een stukje over Corvey-modellen en ineens zie ik overal Corvey-modellen in boekwinkels en online. Die informatie was er altijd al, maar mijn hersenen negeerden dat kennelijk omdat het niet belangrijk genoeg was. Maar nu is het wel belangrijk geworden. Dit fenomeen heeft dus te maken met de neiging van de hersenen om patronen te creëren. Daardoor zie je ineens wat er altijd was, maar wat je niet als zodanig registreerde.

Tot zover het psychologische uitstapje, terug naar de modellen nu.

In mijn vorige stukje betwijfelde ik of het heel makkelijk zou zijn om vooroorlogse Corvey-modellen te vinden. Dat bleek nogal mee te vallen. Ik heb intussen drie vooroorlogse uitgaven in mijn collectie. Het zijn respectievelijk de nummers 20, 24 en 25. Alledrie uit 1939.
- Nummer 20 is een fragment van 7 bladzijden uit De legende van Uilenspiegel en Lamme Goedzak, geschreven door Charles de Coster. Dit verscheen in maart 1939
- Nummer 24 is Parijs. Uit de serie steden van Europa. Wederom een fragment, dit keer van 9 bladzijden. Op de titelpagina wordt vermeld "Uitgeverij van de Hollandse Reisvereniging Utrecht", maar daar heb ik niks over kunnen vinden, ik weet niet eens of die uitgeverij echt heeft bestaan. De tekst is van A. Nonymus (=uiteraard Johan van Eikeren). Dit Model verscheen in november 1939.
- Nummer 25 is Des soudaens dochterken, een middeleeuws gedicht in 16 pagina's. Het boekje is prachtig gebonden in een zilveren omslag, en toegevoegd is een kerstwens van de firma Corvey, want het werkje verscheen in december 1939.

Een vierde vooroorlogse uitgave die ik nu bezit is op een andere manier heel bijzonder. Het is namelijk niet echt een publicatie van Corvey, maar wel een vorm van publiciteit om de Corvey papier bekend te maken. Maar eerst wat context: in 1934 vond in de Utrechtse Jaarbeurs de Grafische Tentoonstelling plaats, ook wel Grato ‘34. Deze tentoonstelling was georganiseerd door de Federatie van Werkgeversorganisaties in het Boekdrukkersbedrijf. Het doel was te tonen wat er allemaal mogelijk was met drukwerk, zodat er meer vraag naar drukwerk zou komen en dat is goed voor het drukkersvak - dat in die tijd nog in een flinke crisis verkeerde. Het was niet voor het eerst dat een dergelijke tentoonstelling voor het propageren van “mooi en beter drukwerk” werd gehouden, maar wel de grootste tot nu toe. Deze keer was het dan ook ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van de Federatie.

Op de Grato’34 was ruimte voor verschillende tentoonstellingen en demonstraties uit het drukkersvak. Het doel was natuurlijk te laten zien hoe mooi drukwerk kon zijn, maar op de Grato was ook een zogenaamde “gruwelkamer”, waar drukwerk werd getoond zoals het niet moet. Uit een krantenartikel: “Wat door sommige veelal obscure drukkerijtjes op de markt gebracht werd en wordt, wat zoo nu en dan op onaanzienlijk papier in onze brievenbus geworpen wordt - het is zoo verregaand slecht en belachelijk inferieur, dat het werkelijk moeite kost om te gelooven dat zooiets in dezen tijd nog kan.” En dat lag dus allemaal in de gruwelkamer op de bezoekers te wachten.

Wat ook steeds vermeld werd is dat de firma C.G.A Corvey op deze Grato demonstreerde hoe je met de hand papier kon scheppen. Deze velletjes papier waren voor bezoekers beschikbaar. Ik heb nu één van deze velletjes. Het is geschept papier, met als watermerk de Domtoren en de naam Corvey uiteraard en dat het gemaakt is op de Grato (zie afbeelding bij het begin van dit stukje). Het velletje zit in een kartonnen omslagmapje waarop staat vermeld dat dit afkomstig is van de Grato 1934 (zie afbeelding). Aan de binnenzijde van het omslagmapje zit een briefje geplakt met instructie: "De bedoeling is dit geschepte vel tusschen glas tegen het licht op te hangen, want als transparant komt het meer tot zijn recht." Met het oog op de kwetsbaarheid laat ik het echter gewoon in het omslagmapje zitten.

Ik schreef vorige keer ook over de 157 officieel genummerde Modellen en de verschillende bijlagen daarbij die soms apart genummerd worden. Een van de meest bijzondere is wat mij betreft nr. 84, een vrij kleine uitgave van Thornton Wilder die als bijlage een nogal fors uitgevallen tekst van G.H.M. van Huet heeft, waarin de door de Italiaanse meesterdrukker Alberto Tallone ontworpen letter Tallone voor het eerst in Nederland werd toegepast. Inmiddels bezit ik ook dit boekje van Van Huet. Deze tekst heeft nummer 84a gekregen, omdat het dus een zelfstandige bijlage is. Maar deze bijlage bevat zelf ooknog  een bijlage, namelijk een vouwblad met daarin een toelichtende tekst over Tallone en zijn typografische uitgangspunten. Een bijlage van een bijlage van een Model dus. 

De demonstratie papier scheppen op de Grato 1934
Een mooie andere vondst was de antwoordkaart op de enquête die ik in mijn vorige stukje aanhaalde. In uitgave 73 zat een kaartje waarin de ontvangers werd gevraagd of zij liever uitgaven in uniform formaat wilden blijven ontvangen (makkelijk in te binden), of in verschillende formaten. Uit de latere uitgaven was wel duidelijk dat de voorstanders voor verschillende formaten hadden gewonnen. Maar nu ben ik het bezit van uitgave 75, uit december 1951 met de uitgebreide titel Iournael ofte Beschrijvinge vande reijse gedean by den Commandeur Dirck Albertsz Raven, na Spitsbergen, inden Jare 1639, ten dienste van de E. Heeren Bewinthebbers vande Groenlantse Compagnie tot Hoorn. In deze uitgave zit het kaartje met de mededeling dat de uitgaven in de toekomst op verschillende formaten zullen verschijnen.

De tussenstand van mijn collectie is nu dat ik 55 Modellen bezit - ruwweg een derde van het totaal. En daarnaast twee bijzondere losse uitgaven, de in dit stukje beschreven Grato-uitgave en de in mijn vorige bijdrage beschreven bevrijdingsboodschap uit mei 1945. Ik hoop deze zomer op boekenmarkten e.d. nog wat aanvullingen te kunnen doen voor mijn collectie. Ik vertrouw er op dat het Baader-Meinhof fenomeen voorlopig zijn werk blijft doen.

 Lees ook deel 3 van mijn serie over Corvey modellen.