131 - Literair Italië

Standbeeld van Goethe in het kasteel in 
Malcesine aan het Gardameer

De vakantie is weer voorbij, met een ruime week Gardameer. Tot mijn verrassing bleef Goethe mij daar achtervolgen. Net zoals twee jaar geleden in Weimar, waren ook hier de sporen van Goethe zichtbaar. Over Weimar schreef ik hier en hier. Zo intens als in Weimar was Goethe niet aanwezig, maar hij was er geweest, had enthousiast geschreven over Torbole, had in 1786 geslapen in het kasteel van Malcesine (waar nu dus een Goethe-zaal is) en dus zijn er met enige regelmaat tentoonstellingen over Goethe en het Gardameer. Maar die heb ik allemaal links laten liggen, want ik kwam voor iets anders.

Ter gelegenheid van Italië had ik namelijk de lijvige roman van Manzoni meegenomen: De verloofden oftewel I promessi sposi. Het relaas over de Lucia en Renzo die willen trouwen, maar worden tegengewerkt door de omstandigheden van hun tijd, machtige edelen, de pest en alles wat daaruit voortvloeit speelt zich af in de omgeving van Milaan dus in de buurt van het Gardameer. Ruim voor de eenheid van Italië was het leven van eenvoudige mensen niet makkelijk en Manzoni beschrijft op schitterende wijze hoe zij met hun omstandigheden omgaan en hoe het er in het Italië van de 17e eeuw aan toeging. Het boek is tegelijkertijd een roman en een geschiedenisboek en bijzonder geschikt voor een zonnige week Italië. Al was het maar omdat Manzoni met deze roman grondlegger was van het moderne Italiaans: hij schreef het in een taal die bedoeld was om als standaard te fungeren. Het boek staat symbool voor de eenwording van Italië. Daarom is het ook verplichte literatuur voor iedere schoolgaande Italiaan. Het deed mij goed te weten dat de Italianen om mij heen in elk geval hetzelfde boek hadden gelezen als ik.

Renzo en Lucia zijn twee gelieven, eenvoudige boerenkinderen van het Lombardische land. Zij worden weerhouden van hun huwelijk op een afgesproken dag (8 november 1628) door toedoen van de edelman-schurk Don Rodrigo, die zijn zinnen op Lucia heeft gezet. Hij weet dorpspastoor Don Abbondio op zeer Italiaanse wijze te intimideren via zijn bravi (een soort desperado's) zodat deze het huwelijk niet durft te voltrekken. De verloofden moeten vluchten, worden gescheiden, doorstaan beproevingen, hervinden elkaar en trouwen uiteindelijk. Mazoni beschrijft op indrukwekkende wijze de pest in Milaan en de heldenrol van de geestelijken in de stad, maar ook de verwoestingen die optreden wanneer een huurlingenleger door het gebied trekt tijdens een van de eindeloze oorlogen in dat gebied.
Meer informatie over Manzoni en zijn grote roman vind je hier en natuurlijk hier.

Maar Noord-Italië is natuurlijk ook de streek van die twee andere geliefden, die wél trouwen maar ook niet gevrijwaard worden van problemen en uiteindelijk sterven: Romeo en Julia. Verona is de stad waar elke toerist het beeld van Julia kan bekijken en aanraken, het balkon van het huis waar ze woonde (later aangebouwd, maar toch...) en het graf waarin zij ligt. Verona is een schitterende stad, één groot openluchtmuseum in feite en de binnenstad staat natuurlijk niet voor niets op de werelderfgoedlijst van Unesco. Het amfitheater is ongekend mooi. Toch is het er verrassend rustig, behalve natuurlijk in het steegje naar het huis van Julia. Dat stukje Verona is één grote kermisattractie: iedereen wil naast Julia staan en gefotografeerd worden, iedereen wil op het balkonnetje staan en terwijl de ene na de andere bus fotograferende toeristen wordt uitgeladen ontstaat een geweldig gedrang. Maar je moet het gezien hebben. Even snel kijken dus en vervolgens onmiddellijk wegwezen.

De beschermheilige van Verona is Zeno, dat deed me denken aan dat magistrale boek van Italo Svevo: Bekentenissen van Zeno. Maar dat boek had ik al uit, dus dat hoefde niet mee. Bovendien kreeg ik in dat ene weekje de ruim 600 Manzonipagina's maar amper uit. Manzoni en het Gardameer: het is de moeite waard.

70 - Vakantieblog 2: weer Weimar

Naar aanleiding van mijn vorige post over Weimar en de reacties daarop: de vertalingen van Goethe's Wandrers Nachtlied (waaronder de Nederlandse) zijn hier te zien.

Ik schreef al wat er in Weimar allemaal te ontdekken is. Eén ding noemde ik nog niet: er zijn boekwinkels te over. Op elk straathoek een boekhandel of een antiquariaat. Hier zijn een paar voorbeelden.

Antiquariat Suleika [naar de naam die Goethe gebruikte voor Marianne von Willemer], Schillerstrasse 10











Hoffmann's Buchhandlung, Schillerstrasse 18. In de spiegeling van het raam ben ik te zien terwijl ik de foto maak.






Antiquariat Zwiebelfisch, Scherfgasse 1








Thelemanns Buchhandlung, Rittergasse 21










En dan heb ik (onder meer) antiquariaat Goethe, aan de Marktstrasse 6, nog over het hoofd gezien zag ik later.

Elke boekhandel heeft minstens twee kasten met titels vàn Goethe en minstens nog twee kasten óver Goethe. De meeste van die titels zijn vrij recent: de Goethe-industrie draait nog op volle toeren. Boudewijn Büch schreef een boek met de titel "de Goethe-industrie" (dat ik overigens nog niet gelezen heb), maar in zijn boek "Bibliotheken" schreef hij al: "De Zentralbibliothek [in Weimar] bezit nagenoeg alle artikelen en boeken die er van Goethe bekend zijn en die er over hem en zijn tijdgenoten geschreven zijn of een beeld geven van het tijdsgewricht. Bijna 800.000 delen van, over en omtrent Goethe". Ik heb geen 800.000 verschillende titels geteld, maar het waren er heel wat.

Ik kon Weimar dan ook niet verlaten zonder iets gekocht te hebben natuurlijk. Maar wat is zinvol om te kopen? Het Goethe-kookboek misschien, in minstens tien varianten verkrijgbaar? Een of andere versie van zijn verzamelde werken, of alleen van zijn brieven?
Het overweldigende aanbod maakte mij nederig, ik heb dus niet meer gekocht dan wat souvenirs; bescheiden uitgaves die niet veel om het lijf hebben maar voor mij betekenis hebben omdat ze in het hart van Weimar zijn aangeschaft:

- In Hoffmann's Buchhandlung kocht ik van Klaus Tudyka (Hörspiel-Autor, Film- und Fernseh-Szenarist, Literarische Liebesbeziehung zur Klassik/Weimar): Gott im Himmel, was ist Weimar für ein Paradies. Goethe und Frau von Stein - Stationen einer Liebe. In dit toneelstuk, dat speelt in Weimar en Kochberg rond 1775, heeft Tudyka gepoogd de brieven van Charlotte von Stein aan Goethe - die zij teruggevraagd en vernietigd heeft - te reconstrueren op basis van Goethes wel bewaarde antwoordbrieven. Laat ik nu uit het rijtje Tudyka-titels in de boekhandel de enige door hem gesigneerde pakken. Ik heb het later gecheckt: het was de enige. Vast op een verkeerd stapeltje beland, maar daarom des te leuker voor mij.

- In de ReiseArt Buchmarkt (Schillerstraße 17) van Johann Wolfgang Goethe: Poetische Gedanken über die Himmelfahrt Jesu Christi. Een gedicht vermoedelijk uit ongeveer 1764 of 1765. Op de titelpagina heet het al "...die Höllenfahrt.." en dat is het eigenlijk ook, vindt ook de toelichtende tekst (onbekend van wie). Het leuke van deze mini-uitgave (17 pagina's) is dat het een uitgave is van Bernd Dietzel Verlag - uit Weimar natuurlijk. Hier een strofe:
"Ich seh' Ihn auf dem Siegeswagen
Von Feuerr ädern fortgetragen,
Den, der für uns am Creutze starb.
Er zeigt den Sieg auch jenen Fernen,
Weit von der Welt, weit von den Sternen,
Den Sieg, den Erfür uns erwarb.
Er komt die Hölle zu zerst ören,
Die schon sein Todt darnieder schlug;
Sie soll von Ihm ihr Urteil hören.
Hört! Jetzt erfüllet zich der Fluch."

De volledige tekst van dit werk staat staat overigens hier.

En daarbij liet ik het maar qua aankopen. Op het tasje van Hoffmann's staat - het zal niet - nog een citaat van JWG: "Was man schwarz auf weiß besitzt, kann man getrost nach Hause tragen".

Ware woorden voor een gelukkige bezitter!!

69 - Boudewijn Büchbrug in Almere

Binnenkort ga ik zowel door met de serie over Bordewijk, als met de serie over mijn vakantie in de buurt van Weimar. Maar nog even geduld: nu is het eerst tijd voor een ander bericht met enige relevantie.

De Poëziebrug in de Almeerse Literatuurwijk gaat de Boudewijn Büchbrug heten. De lokale fractie van D66 heeft daarvoor een voorstel ingediend dat door een meerderheid in de gemeenteraad is aangenomen.
De brug verbindt de Almeerse Literatuurwijk (waarin o.a. de Nesciostraat - waarom woon ik daar niet?) met de Gooise Kant die ook wel bekend staat als de Omroepwijk (met daarin - hoe toepasselijk - de Televisieweg). Volgens D66 was Boudewijn Büch de man die literatuur en televisie met elkaar heeft verbonden.

Op vrijdag 9 september vindt de officiële omdoping van de brug plaats. Vanwege de nieuwe naam wordt de brug kobaltblauw geverfd, de favoriete kleur van de schrijver. Bovendien komt er een nieuw bankje (een nieuw bankje!) en wordt er een bijzondere boom geplant de Ginkgo Biloba, naar verluid de favoriete boom van Goethe.











de Ginkgo Biloba


het origineel van Goethe's Ginkgo-gedicht, met daarop geplakt twee blaadjes van de boom.
De boom waar Goethe over schreef stond in Heidelberg, hij schreef het gedicht op 15 september 1815 en het was opgedragen aan Mariannne von Willemer. De tekst:
Dieses Baums Blatt, der von Osten
Meinem Garten anvertraut,
Gibt geheimen Sinn zu kosten,
Wie's den Wissenden erbaut.

Ist es ein lebendig Wesen,
Das sich in sich selbst getrennt?
Sind es zwei, die sich erlesen,
Dasz man sie als Eines kennt?

Solche Frage zu erwidern,
Fand ich wohl den rechten Sinn:
Fühlst du nicht an meinen Liedern,
Dasz ich Eins und doppelt bin?

In het Nederlands (vertaald door Matthias Rozemond):
Zie dit kleinood in mijn gaarde:
boomblad uit de oriënt,
siert met zijn geheime waarde,
ingewijden welbekend.

Leeft het als een enkel wezen,
innerlijk in twee gedeeld?
Of vormt juist het uitgelezen
tweetal één herkenbaar beeld?

Langzaam rijpende ideeën
werpen op die vragen licht.
Voel je niet dat ik in tweeën
eenling ben in mijn gedicht?

De fractievoorzitter van D66 verklaart: "Je hebt geen idee hoeveel fans Boudewijn nog heeft. Ik ben helemaal platgebeld. Veel van die adepten komen waarschijnlijk ook naar de onthulling." Dus adepten: u weet waar u moet zijn op 9 september. De Almeerse middelbare school Het Baken en een basisschool uit de literatuurwijk hebben een voorleeswedstrijd uitgeschreven. Wie het beste kan voorlezen uit Büch's werk, mag dat ook tijdens de opening doen. In het nabijgelegen restaurant de Ziel in Archipel (gelegen aan de Poëziestraat 360 in Almere Literatuurwijk) vinden de feestelijkheden plaats, daar is vanaf die dag ook een tentoonstelling over Büch te zien. Zo is er dus nu niet alleen recent een Nesciobrug geplaatst in Amsterdam (zie hier het bericht en hier wat foto's) maar ook een Büchbrug in Almere. Is er eigenlijk al een Bordewijkbrug ergens in Nederland?

n.b. sinds 2018 is er inderdaad een Ferdinand Bordewijkbrug in stadsdeel Slotermeer in Amsterdam

68 - Vakantieblog 1: Weimar + Ilmenau = Goethe

Weimar is inderdaad een uitzinnig mooie stad. Mij overkwam wat ik ook had in Praag: bij elke hoek die je omgaat word je overweldigd door de prachtigste gebouwen. En niet alleen de gebouwen zelf zijn schitterend, maar wie goed kijkt wordt verrast door de vele mooie details op de gevels. En dan de binnenkant: beroemde bibliotheken, musea, concertzalen, werkruimtes, kerken... En alles ademt Goethe: Goethe is Weimar en Weimar is Goethe. Veel is naar Goethe vernoemd, overal staan afbeeldingen en standbeelden van hem en talloze citaten zijn op de muren geschreven.

Gelukkig is er in Weimar ook nog wat aandacht voor anderen: Schiller natuurlijk, de reformator Herder, de schilder Cranach, Liszt, Bach om er maar een paar te noemen.
Maar de Goethe-gekte overheerst en dat geldt voor heel Thüringen: elk dorp heeft in deze streek zijn Goethestraße natuurlijk, alsmede talloze pleinen, gebouwen, winkels en restaurants die naar hem vernoemd zijn of waarop trots vermeld staat dat hij er woonde, sliep, at, boodschappen deed of naar gekeken heeft.

Wij zaten in Ilmenau en ook daar is Goethe niet van de lucht. Vol trots vertelt de informatiefolder dat Goethe er wel 28 keer verbleef en aan zijn vriend Herder schreef hoe mooi het er was.
In Ilmenau is bijvoorbeeld ook het Goethehäuschen (je komt er uiteraard via de Goethe Wanderweg) - waar hij zijn Wandrers Nachtlied in 1780 op de muur schreef. Toen heette het nog niet Goethehäuschen natuurlijk, maar was het een eenvoudige Jagdhütte.

De oorspronkelijke hut is afgebrand in 1870 maar in 1874 mét handgeschreven gedicht op de muur netjes nagemaakt. Sindsdien heeft elke toerist die een viltstift kan vasthouden ook zijn naam achtergelaten in, op, onder of naast het huisje. Het ziet er dan ook niet meer uit. Maar het Wandrers Nachtlied vind je nog overal in Ilmenau en wijde omgeving:
"Über allen Gipfeln ist ruh,
in allen Wipfeln spürest du
kaum einen Hauch;
die Vögelein schweigen im Walde.
Warte nur, balde ruhest Du auch."



Maar aan de toeristen is gelukkig gedacht. Voor de liefhebber is het gedicht in 35 talen vertaald, waaronder Armenisch, Thais, Dioula (Burkina Faso), Fins:
"Toinen yölaulu.

Vuorten yllä rauha on sees;
ei liiku lauha henkäys ees,
ei riemukkaat soi laulelot latvojen alta.
Kohta jo, malta,
myös levon saat."

en Turks:
"Gezginin Gece Şarkısı

Bütün yücelerde sessizlik.
Yok bir soluk bile ağaç doruklarında,
Susuyor ormanda öten kuşlar;
Çok geçmez, bekle
o sessizlik saracak seni de."

Goethe doorbreekt alle grenzen!

58 - Goethe: je kan er ook om vragen

De naderende vakantie naar Duitsland en het de gratis almanak die in het kader van de weken van het reisboek werd verstrekt, hebben mij weer helemaal warm gemaakt voor vakantieboeken. Zoals ik in mijn vorige post al schreef, wordt bij de streek waar ik ga vertoeven - de omgeving van Weimar - vooral gefocust op boeken van Goethe. Dat deed mij herinneren aan mijn meest recente Goethe-toevoeging in mijn biblitoheek: de oerversie van Faust. 

In het voorjaar van 2004 had de uitgever van De Gouden Reeks - die schitterende serie klassiekers die ik helaas (nog) niet compleet in mijn boekenkast heb - een actie bedacht. Iedereen die in die periode een deel uit de gouden reeks zou kopen, kreeg een speciale uitgave van de oerversie van Faust cadeau. Deze versie was precies opgemaakt als de gouden reeks zelf, maar was uiteraard niet los in de handel verkrijgbaar. Boeken die niet los verkrijgbaar zijn wekken in mij een grote begeerte op. Daarom verzamel ik ook boekenweekgeschenken, cadeauboekjes en nieuwjaarsgeschenken van uitgeverijen: als het maar literatuur is en moeilijk verkrijgbaar! Nu wilde het toeval dat ik net uit de Gouden Reeks de "Orlando Furioso" van Arosto had aangeschaft én "De Goddelijke komedie" van Dante, dus het geld was wel op. Mijn volgende Gouden Reeks-aanschaf zou nog even op zich laten wachten, in elk geval tot ná de uiterste dag van die actie. Goede raad was niet zo duur, want ik besloot de uitgeverij een bedelbrief te schrijven, waarin ik mijn probleem uiteenzette en overigens hartstochtelijke zinnen opschreef over het prachtige fonds van Athenaeum Polak & Van Gennep (en dat vind ik ook echt!). En tot mijn grote opluchting en plezier rolde een paar dagen een envelop in de bus, mét de oerFaust en de complimenten van de uitgeverij. Kijk, zo komen de planken wel vol. De omgeving herkent de echte boekenliefhebber van grote afstand. Dus sturen uitgeverijen mij spontaan boeken naar aanleiding van dit blog (zie de posts over binnenwaaiende boeken) en als ze dat niet snel genoeg doen, vraag ik er dus om. Als de kasten maar vol komen met relevante titels.

57 - Een extra paar ogen

Voor wie het ontgaan is: de weken van het reisboek zijn losgebarsten, en al weer bijna voorbij. Deze weken worden minder uitbundig gevierd dan de ook door de CPNB georganiseerde (kinder)boekenweek of de maand van het spannende boek, maar lijken zo langzamerhand toch een blijvertje. En ook deze keer wordt de lezer verblijd met een geschenk:

Zoals de CPNB zelf schrijft: "tijdens de Weken van het Reisboek krijgt u van uw boekhandel een gratis almanak: Duitsland in boeken. Met medewerking van Geert Mak (fragment uit In Europa) en Nelleke Noordervliet (fragment uit Een plaats van geestdrift). Een boekje exclusief over één land. Boordevol boekentips, zowel fictie- als non-fictie. Met boeken over architectuur, koken, kunst en schrijvers. Maar ook met de leukste romans, biografieën en gedichtenbundels. En met leuke weetjes en tips (beluister, bekijk, eet, drink)." Het is inderdaad een leuk bladerboek geworden. Deels gerangschikt per gebied, zoals de Harz waar ik vorig jaar vakantie vierde (en waar o.a. de Reistaferelen van Heinrich Heine worden aanbevolen) en deels per thema, zoals strips (waarbij o.a. Asterix en de Goten voor wordt aanbevolen). Maar naast de onvermijdelijke reisgidsen heel veel interessante andere boeken. 

Hoewel ik geen categorie-4 verzamelaar ben van CPNB-uitgaven (zie mijn post over de boekenweek) loop ik ook niet weg voor de cadeautjes van deze organisatie. Ik liep al een paar dagen te dubben wat ik nu weer voor boek zou kopen om aan dit geschenk te komen. Want je moet wel eerst 12,50 uitgeven om het te krijgen. Maar ik werd verrast. Mijn grote liefde bleek inmiddels zo goed op de hoogte van mijn wensen dat zij nog voordat ik erover was begonnen het met de plaatselijke boekhandelaar op een akkoordje had gegooid. Zij bestelde een boek voor een ander, en kreeg het geschenk alvast mee. Voor mij, mooi ingepakt en met een briefje: "doe veel inspiratie op". Dit jaar gaan wij vakantie vieren in de buurt van Weimar, en onvermijdelijk worden er vier boeken van of over Goethe aanbevolen. Die zal ik dan toch maar gaan lezen. Misschien kan ik zelfs nog de bibliotheek bezoeken waar vorig jaar de afschuwelijke brand was, zie mijn post van 3 september 2004.  Voor wie geen grote liefde heeft of anderszins zonder dit gidsje door het leven gaat: geef nog voor 25 mei 12,50 uit aan Nederlandse boeken en krijg dit moois.